زکات طلا چقدر است؟ بررسی نظر فقها و علمای شیعه و اهل سنت

پاسخ به پرسش «زکات طلا چقدر است؟» فقط دانستن یک درصد نیست. در احکام شرعی و فتواهای علمای شیعه و اهل سنت، نرخ یکچهلم یا ۲.۵ درصد مطرح است؛ اما ابتدا باید مشخص شود که چه مقدار از طلا مشمول پرداخت میشود. برخی ۱۵ مثقال معمولی معادل حدودا ۶۵ گرم و برخی ۸۵ گرم را بهعنوان حد نصاب تعیین کردهاند.
درباره زیورآلات نیز اتفاقنظر وجود ندارد. علمای شیعه تنها سکههایی که بهعنوان پول رایج استفاده شوند را مبنای نصاب قرار دادهاند، اما برخی زیورآلات و طلای زینتی را نیز مشمول پرداخت زکات میدانند. بههمینخاطر، برای محاسبه ابتدا باید نظر مرجع یا مذهب مورد پیروی خود را بررسی کنید.
زکات طلا چقدر است و آیا به طلای شما تعلق میگیرد؟
مشابه حکم شرعی ارزهای دیجیتال، نظر یکسانی بین علما، فقها و مراجع تقلید در خصوص میزان زکاتی که برای نگهداری و مالکیت طلا باید پرداخت کنید، وجود ندارد. این نظرها در چند چیز با یکدیگر تفاوت اساسی دارند:
- نصاب: مقدار طلایی که مشمول پرداخت زکات میشود.
- مبنای محاسبه: نحوه محاسبه و میزان زکاتی که باید پرداخت شود.
- نوع طلا: نوع طلا مانند زیورآلات یا سکه که مشمول میشود.
- عیار: عیار مانند ۱۸، ۲۱ یا ۲۴ که در محاسبات زکات وارد میشود.
- مدت مالیکت: مدت زمانی که با نگهداری طلا مشمول پرداخت زکات میشوید.
بنابراین، پیش از محاسبه، باید به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه کنید. بااینحال، هنگام مطالعه نظر علما و فقهای شیعه و سنی، اعداد و ارقام خاصی بهچشم میخورد که در اینجا بهصورت خلاصه به آنها میپردازیم.
۱. مبنای نصاب؛ وزن طلا
از نظر میزان شمول یا همان نصاب، اکثر علمای شیعه، ۲۰ مثقال شرعی معادل ۱۵ مثقال معمولی را تعیین کردهاند. در این نوع محاسبه، هر مثقال معمولی که همان مثقال صیرفی طلاست، برابر ۴.۶۰۸ گرم طلای ۱۷ عیار یا ۷۰۵ است. اگر بخواهیم مقدار آن را برای طلای ۱۸ عیار محاسبه کنیم، مقدار آن ۴.۳۳۱۸۰۲ گرم خواهد بود.
برای مثال، آیتالله سیستانی و مکارم شیرازی، ۱۵ مثقال معمولی را بهعنوان حد نصاب اول طلا تعیین کردهاند که برابر حدود ۶۴.۹۸ گرم طلای ۱۸ عیار است.
اعدادی مانند ۸۵ گرم و ۸۷.۴۷۹ گرم نیز در فتواهای علمای سنی بهچشم میخورند. یعنی اگر برای مثال شما بیش از ۸۵ گرم طلا داشته باشید، باید زکات آن را بپردازید و حتی ۱ سوت زیر این مقدار مشمول پرداخت نمیشود.
۲. مبنای محاسبه؛ یکچهلم یا ۲.۵ درصد
اکثر مراجع شیعه و سنی، مقدار یکچهلم یا ۲.۵ درصد را بهعنوان میزان زکات طلا برای محاسبات اعلام کردهاند.
۳. نوع طلا
نوع طلا نیز در محاسبات و نصاب تأثیرگذار است. برخی هر گونه طلا یا معادل پولی آن که مدت مشخصی از آن گذشته باشد را مشمول میدانند، اما برخی برای نوع خاصی از طلا مانند سکههای طلایی ک بهعنوان پول رایج استفاده میشوند، فتواهای خود را صادر کردهاند و زیورآلات را مشمول پرداخت نمیدانند.
۴. عیار طلا
در خصوص عیار طلا نیز اختلاف نظر وجود دارد. برخی از علما صرفا وزن طلا را بر اساس گرم یا مثقال در نظر میگیرند و به عیار آن کاری ندارند. اما برخی حد نصاب را برای طلای ۲۴ و برخی برای طلای ۲۱ عیار یا دیگر عیارها ذکر کردهاند. این امر در محاسبات وزن نصاب و تبدیل عیارها به یکدیگر تأثیرگذار است.
۵. مدت مالکیت
مدت مالکیت نیز در اکثر فتواها باید ۱۱ ماه کامل قمری باشد و با ورود به ماه ۱۲ام، زکات پرداخت شود.
زکات طلا در فقه شیعه؛ نظر مراجع سرشناس
در این قسمت، نظر مراجع و فقهای شیعه درباره زکات طلا را بهصورت جزئیتر بررسی میکنیم. در جدول زیر نیز خلاصهای از این نظرها را مشاهده میکنید. آیتالله خامنهای، سیستانی و مارم شیرازی، تنها سکه طلا با کاربرد پول رایج را مشمول پرداخت زکات دانسته و زیورآلات و سکههای غیررایج را معالف میدانند:
| مرجع | حکم پرداخت | نصاب نخست | زمان پرداخت |
|---|---|---|---|
| آیتالله خامنهای | در متن نقلشده مشخص نشده | در متن نقلشده مشخص نشده | پس از گذشت مدت مقرر و تحقق شرایط |
| آیتالله سیستانی | یکچهلم یا ۲.۵٪ | ۲۰ مثقال شرعی یا ۱۵ مثقال معمولی | با پایان ۱۱ ماه قمری |
| آیتالله مکارم شیرازی | یکچهلم یا ۲.۵٪ | ۲۰ مثقال شرعی یا ۱۵ مثقال معمولی | یک سال کامل؛ پرداخت ابتدای ماه دوازدهم |
نظر آیتالله خامنهای درباره زکات طلا و سکههای امروزی

در استفتایی که خبرگزاری تسنیم از پایگاه فقه و احکام رهبری بازنشر کرده، طلای سکهشده باید در معاملات بهصورت پول رواج داشته باشد.
بر همین مبنا، انواع سکههای طلای امروزی مانند سکه تمام، نیم و بهار آزادی که چنین کاربردی ندارند، مشمول زکات معرفی نشدهاند. این گزارش، رسیدن به نصاب و گذشت مدت مقرر مالکیت را نیز شرط میداند.
نظر آیتالله سیستانی درباره زیورآلات، سکه و طلای مسکوک

آیتالله سیستانی در احکام زکات در کتاب توضیح المسائل و همچنین در مسائل ۹۱۵ تا ۹۳۱ کتاب توضیح المسائل جامع جلد (۲) (چاپ ۱۴۰۳)، چند مسئله و شرط اختصاصی را برای زکات طلا، سکه و نقره برشمرده است که باید در کنار شرایط عمومی برقرار باشند:
- مسئله ۹۱۵ – مالک به سن بلوغ شرعی رسیده باشد: به طلای کودک نابالغ زکات تعلق نمیگیرد. پس از بلوغ، اگر سایر شرایط فراهم باشد، محاسبه سال زکاتی آغاز میشود.
- مسئله ۹۱۵ و ۹۱۶ – مالک در طول سال عاقل باشد: اگر مالک در تمام سال یا بخشی از آن دچار جنون باشد، زکات واجب نمیشود؛ البته دوره بسیار کوتاه، مانند یک ساعت، استثنا شده است. بیهوشی یا مستی نیز بهخودیخود زکات را ساقط نمیکند.
- مسئله ۹۱۷ – طلا دو نصاب دارد: نصاب نخست، ۲۰ مثقال شرعی طلای مسکوک است که در رساله، معادل نقلشده آن ۱۵ مثقال معمولی بیان شده است. کمتر از این مقدار زکات ندارد؛ پس از آن نیز افزایشهای ۴ مثقال شرعی، معادل ۳ مثقال معمولی، در محاسبه نصابهای بعدی مؤثرند و فرد باید یکچهلم آن را بپردازد.
- مسائل ۹۲۱ تا ۹۲۳ – طلا به شکل سکه و بهعنوان پول رایج باشد: صرف سکهبودن یا خریدوفروش آن در بازار کافی نیست؛ سکه باید در معاملات نقش پول را داشته باشد. زیورآلات غیرمسکوک و سکههایی که دیگر پول رایج نیستند، زکات طلا ندارند.
- مسئله ۹۲۵ – مدت مقرر مالکیت سپری شود: فرد باید در طول یازده ماه قمری، با حفظ سایر شرایط، مالک مقدار نصاب باشد؛ با ورود به ماه دوازدهم، زکات تعلق میگیرد. اگر پیش از پایان این مدت، مال از مالکیت او خارج شود یا از نصاب کمتر شود، زکات واجب نیست.
- مسئله ۹۳۰ – مالک امکان تصرف در دارایی را داشته باشد: اگر فرد برای مدت قابلتوجهی نتواند در مال خود تصرف کند، مثلاً طلا دزدیده، غصب یا گم شده باشد، آن مال زکات ندارد.
- مسئله ۹۳۱ – زمان پرداخت زکات: پس از پایان ماه یازدهم قمری و با تحقق شرایط، باید زکات سکه طلا و نقره را به فقیر واجد شرایط پرداخت کنید یا مقدار آن را از دارایی خود کنار بگذارید. بنابراین، برای پرداخت یا کنارگذاشتن زکات نباید تا پایان ماه دوازدهم صبر کرد. تأخیر در تحویل زکات نیز احکام جداگانهای دارد.
نظر آیتالله مکارم شیرازی درباره شرایط زکات طلا

بر اساس پاسخهای منتشرشده در سایت رسمی آیتالله مکارم شیرازی، احکام زکات طلا با رعایت شرایط عمومی، به شرح زیر است:
- طلا باید سکه و پول رایج باشد: سکهای که در معاملات بهعنوان پول رواج ندارد، مشمول زکات نیست.
- مالکیت باید یک سال کامل ادامه داشته باشد: پرداخت در آغاز ماه دوازدهم، احتیاط مستحب است. فروش، کاهش از نصاب یا خارجشدن از اختیار پیش از پایان یازده ماه، مانع تعلق زکات میشود.
- نصاب نخست، ۱۵ مثقال معمولی است: این مقدار معادل ۲۰ مثقال شرعی است و با تحقق شرایط، یکچهلم آن پرداخت میشود. افزایشهای بعدیِ ۳ مثقال معمولی نیز مشمولاند؛ مقدار بین دو نصاب زکات ندارد.
- تعویض سکه با سکه حکم ویژه دارد: در این حالت، پرداخت زکات بنا بر احتیاط واجب است.
- سکه بهار آزادی زکات ندارد: حتی رسیدن آن به نصاب، موجب وجوب زکات نمیشود.
- سکه تبدیلشده به زیورآلات زکات ندارد: این حکم برای حالتی است که زنان آن را به زیورآلات تبدیل کرده و برای زینت استفاده کنند.
- نصاب طلا و نقره جداست: جمع ارزش آنها، وقتی هیچکدام به نصاب نرسیدهاند، زکات را واجب نمیکند.
- پرداخت سالانه تکرار میشود: اگر نصاب و شرایط در سال بعد باقی باشند، دوباره باید زکات پرداخت شود.
زکات طلا در اهلسنت؛ مقایسه مذاهب و فتاوای معاصر
مذاهب سنی در خصوص شمول طلای زینتی و غیرزینتی با یکدیگر اختلاف نظر دارند. در جدول زیر، این اختلافها را بهصورت خلاصه مشاهده میکنید:
| دیدگاه | حکم اصلی در متن نقلشده | نصاب ذکرشده |
|---|---|---|
| فقه حنفی؛ سنت آنلاین | زکات طلا و سرمایه: ۲.۵ درصد | حدود ۸۷.۵ گرم طلا؛ عیار مشخص نشده |
| دارالافتای مصر | زیورآلات زنان معاف؛ مهریه نقدی با شرایط مشمول است | برای مهریه نقدی: ارزش ۸۵ گرم طلای ۲۱ عیار |
| ابنباز | طلای زینتی نیز با شرایط مشمول زکات ۲.۵ درصد است | ۹۲ گرم طلا؛ عیار در نقلقول مشخص نشده |
| دارالافتای اردن؛ نظر شافعی | زکات مالِ بهنصابرسیده: ۲.۵ درصد | ۸۵ گرم طلای ۲۴ عیار یا معادل آن |
نظر مذهب حنفی درباره طلای زینتی و پسانداز

وبسایت سنت آنلاین که پایگاه اطلاعرسانی اهل سنت است، دیدگاههای مجموع فقهی اهل سنت ایران را در وبسایت خود منتشر میکند.
این وبسایت درباره زکات طلا از دیدگاه فقه احناف نوشته است که:
مطابق با مصوبه مجمع فقهی اهل سنت ایران، هر شخصی که ۸۷ گرم و ۴۷۹ سوت (حدود ۸۷.۵ گرم) طلا یا به اندازه همین مقدار طلا، پول و سرمایه داشته باشد و بر آن یک سال قمری گذشته باشد، زکات بر وی واجب میشود.
شخص ابتدا کل سرمایه خود را محاسبه کند، آنچه به مردم بدهکار است را از کل سرمایه کسر کند، الباقی اگر به حد نصاب زکات رسید، از هر یک میلیون تومان، ۲۵ هزار تومان بهعنوان زکات بدهد. اگر میخواهد بهصورت درصد محاسبه کند، ۲.۵ درصد مبلغ سرمایه را محاسبه کند و بهعنوان زکات بدهد.
دیدگاه دارالافتای مصر

دارالافتای مصر یک نهاد رسمی دینی در مصر است که به پرسشهای شرعی پاسخ میدهد و فتوا صادر میکند. «دارالافتا» یعنی «مرکز صدور فتوا».
این نها در پرسش و پاسخی درباره احکام زکات طلا در وبسایت خود نوشته است:
آیا به جواهرات طلا و نقرهای که زن دارد زکات تعلق میگیرد؟ آیا به مهریه، چه طلا باشد چه پول نقد، زکات تعلق میگیرد؟ در مورد سرمایهگذاریها، مبلغ زیادی پول در یک شرکت سرمایهگذاری میشود. سود ماهانه دریافت میشود و برای هزینهها استفاده میشود. پول سرمایهگذاری شده را میتوان در هر زمانی برداشت کرد. در چنین مواردی، زکات به چه چیزی پرداخت میشود؟ در مورد سرمایهگذاری دیگر، سود ماهانه دریافت میشود. بااینحال، پول سرمایهگذاری شده در شرکت به مدت پنج سال قابلبرداشت نیست. در این مورد زکات چگونه محاسبه میشود؟
پاسخ:
- زیورآلات زنان زکات ندارد.
- زکات مهریه زن در صورتی واجب است که شرایط زیر را داشته باشد:
- نقدی پرداخت شود و در اختیار زن باشد.
- به نصاب رسیده باشد. حداقل مقدار زکات، نصاب معادل ۸۵ گرم طلای ۲۱ عیار بر اساس قیمت بازار است.
- مازاد بر نیازهای اساسی باشد.
- یک سال قمری از مالکیت آن بگذرد.
- در مورد پولی که در دو سرمایهگذاری اخیر سرمایهگذاری شده، توضیح جزئیات هر دو نوع معامله واجب است. زیرا صدور حکم در مورد چیزی مستلزم درک صحیح از سؤال است. احکام زکات بسته به انواع مختلف معاملات سرمایهگذاری متفاوت است.
نظر ابنباز

ابنباز با نام کامل عبدالعزیز بن عبدالله بنباز، یک عالم دینی اهل سنت است با گرایش سلفی بود و پیشتر مقام مفتی اعظم عربستان سعودی را داشت.
او در پاسخ به پرسشی درباه زکات طلای زینتی زنان گفته است که:
قول صحیح این است که زکات بر آن واجب است، طبق رأی غالب علما. بین علما اختلاف نظر وجود دارد، اما قول صحیح این است که زکات آن بیست و پنج مثقال برای هر هزار است. اگر به نصاب برسد، زکات واجب است. نصاب بیست مثقال است و مقدار آن نود و دو گرم است و به پوند سعودی یازده و نیم پوند است.
اگر زیورآلات به حد نصاب برسد و یک سال از آن گذشته باشد، طبق نظر صحیح علما، زکات آن واجب میشود. مانند سایر زکاتها به فقرا داده میشود. اگر زن در سالهای گذشته از این موضوع مطلع بوده، باید زکات سالهای گذشته را بپردازد. اگر اخیراً از آن مطلع شده، زکات آینده را پرداخت میکند. الحمدلله، و خداوند گذشته را به دلیل عدم اطلاع او میبخشد.
دارالفتای اردن

طبق فتوای شماره ۴۳۲۷ دارالافتای اردن، نصاب زکات طلا، ۸۵ گرم طلای ۲۴ عیار است. اگر مال به نصاب برسد، میزان زکات واجب ۲.۵ درصدِ مجموع مال است.
این مرجع، معادل آن را برای عیارهای دیگر چنین ذکر کرده است:
| عیار طلا | نصاب ذکرشده |
|---|---|
| ۲۴ عیار | ۸۵ گرم |
| ۲۱ عیار | ۹۷ گرم |
| ۱۸ عیار | ۱۱۳ گرم |
اعداد ۲۱ و ۱۸ عیار در متن این فتوا بهصورت گردشده آمدهاند. این حکم درباره طلای نگهداریشده برای پسانداز یا تجارت و پول نقد است؛ مجموع آنها باید به نصاب برسد و یک سال قمری بر آن بگذرد. برای ارزشگذاری نیز قیمت خرید طلافروش از مالک در روز وجوب زکات ملاک است.
حد نصاب زکات طلا چند گرم است؟
برای جمعبندی نظر علمای شیعه و اهل سنت بد نیست نگاهی تجمیعی به حد نصاب زکات طلا بیندازیم:
| مرجع یا دیدگاه | حد نصاب طلا | توضیح کوتاه |
|---|---|---|
| آیتالله خامنهای | در متن استفتای نقلشده مشخص نشده | طلا باید سکه و پول رایج باشد |
| آیتالله سیستانی | ۲۰ مثقال شرعی یا ۱۵ مثقال معمولی | مخصوص طلای مسکوکِ رایج در معاملات |
| آیتالله مکارم شیرازی | ۲۰ مثقال شرعی یا ۱۵ مثقال معمولی | مخصوص طلای مسکوکِ رایج در معاملات |
| فقه حنفی؛ به نقل از سنت آنلاین | ۸۷.۴۷۹ گرم؛ حدود ۸۷.۵ گرم | عیار در متن نقلشده مشخص نیست |
| دارالافتای مصر | ۸۵ گرم طلای ۲۱ عیار | در پاسخ نقلشده، مبنای نصاب مهریه نقدی است |
| ابنباز | ۹۲ گرم طلا | عیار در متن نقلشده مشخص نیست |
| دارالافتای اردن | ۸۵ گرم طلای ۲۴ عیار | معادلهای گردشده: ۹۷ گرم طلای ۲۱ عیار یا ۱۱۳ گرم طلای ۱۸ عیار |
نصاب اول و نصابهای بعدی در فقه شیعه
در مسئله ۹۱۷ آیتالله سیستانی، نصاب نخست ۲۰ دینار یا ۲۰ مثقال شرعی طلای مسکوک و معادل مشهور آن، ۱۵ مثقال معمولی بیان شده است. پس از آن، افزایشهای ۴ مثقال شرعی، معادل ۳ مثقال معمولی، نصاب بعدی را تشکیل میدهند.
با تبدیل مشهور مثقال، نصاب نخست حدود ۶۹.۱۲ گرم میشود. این عدد، حاصل تبدیل وزن است و نباید آن را نصاب عمومی تمام انواع طلا دانست. شرط مسکوک بودن و سایر شرایط نیز همچنان برقرارند.
نصاب طلا در منابع اهلسنت و علت اختلاف اعداد
- دارالافتای اردن در فتوای ۴۳۲۷، نصاب را ۸۵ گرم طلای ۲۴ عیار بیان میکند.
- در فتوای ۷۷۰۵ دارالافتای مصر درباره مهریه نقدی، ارزش ۸۵ گرم طلای ۲۱ عیار آمده است.
- ابنباز نیز در فتوای زیورآلات، حدود ۹۲ گرم را ذکر میکند.
این اعداد را نمیتوان بدون توجه به عیار، موضوع فتوا و مبنای تبدیل، معادل یکدیگر دانست. منابع بررسیشده توضیح مشترکی برای رفع تمام اختلافها ارائه نمیکنند. بنابراین، نمیتوان با قطعیت گفت اختلاف همه این عددها فقط از گردکردن ناشی شده است.
تفاوت مثقال شرعی، مثقال بازاری و گرم
در توضیح رسمی دفتر آیتالله سیستانی، مثقال بازاری بر اساس اندازه مشهور حدود ۴.۶۰۸ گرم است. مثقال شرعی نیز طبق نظر مشهور، سهچهارم آن، یعنی حدود ۳.۴۵۶ گرم محاسبه میشود. این منبع، برآورد دیگری حدود ۴.۲۵ گرم برای مثقال شرعی را نیز گزارش کرده است.
جدول تبدیل عیار، با ذکر مبنای محاسبه
اگر مرجع تقلید شما عیار طلای مبنای محاسبه را ۲۴ دیگر عیارها ذکر کرده بود و شما طلای ۱۸ عیار داشتید، باید این دو را به یکدیگر تبدیل کنید. فرمول تبدیل بهصورت زیر است:
مبنای نصاب × ۲۴ ÷ عیار هدف
برای مثال، اگر مبنای نصاب، ۸۵ گرم طلای ۲۴ عیار باشد، تبدیلها بهصورت زیر است:
| عیار هدف | وزن معادل ۸۵ گرم طلای خالص |
|---|---|
| ۲۴ | ۸۵ گرم |
| ۲۲ | حدود ۹۲.۷۳ گرم |
| ۲۱ | حدود ۹۷.۱۴ گرم |
| ۱۸ | حدود ۱۱۳.۳۳ گرم |
در مثال دیگر، اگر مبنای نصاب، ۶۵ گرم طلای ۲۴ عیار باشد، تبدیلها بهصورت زیر است:
| عیار هدف | وزن معادل ۶۵ گرم طلای خالص |
|---|---|
| ۲۴ | ۶۵ گرم |
| ۲۲ | حدود ۷۱ گرم |
| ۲۱ | حدود ۷۴.۳ گرم |
| ۱۸ | حدود ۸۶.۷ گرم |
کدام انواع طلا زکات دارند؟

همانطور که تا اینجا متوجه شدیم، نظر یکسانی در خصوص نوع طلایی که مشمول پرداخت زکات میشود بین علما و فقهای شیعه و سنی وجود ندارد؛ اکثر مراجع تقلید، طلایی که نقش پول را دارد مشمول میدانند، اما برخی حتی طلای زینتی یا معادل پولی آن را نیز جزو احکام در نظر گرفتهاند.
طلای زینتی، طلای عروسی و طلای استفادهنشده
عنوان «طلای عروسی» بهتنهایی حکم را مشخص نمیکند. اکثر مراجع شیعه و سنی، طلای زینتی را معالف از پرداخت زکات میدانند. اما ابنباز طلای زینتی واجد شرایط را مشمول میشمارد. بنابراین، باید مشخص شود طلا برای زینت است یا پسانداز و کدام نظر فقهی ملاک قرار دارد.
سکه بهار آزادی، امامی، نیمسکه و ربعسکه
در پاسخ رسمی دفتر آیتالله سیستانی و آیتالله خامنهای، سکه بهار آزادی زکات ندارد. در کتاب احکام ساده ایشان نیز سکههای طلایی که امروزه در بازار فروخته میشوند، در شمار موارد بدون زکات طلا آمدهاند. این حکم را نباید با مسئله خمس یا زکات مالالتجاره یکی دانست
شمش، طلای آبشده و طلای شکسته
در احکام ساده آیتالله سیستانی، شمش طلا زکات ندارد. شرط مسکوک بودن نیز نشان میدهد طلای آبشده و شکسته غیرمسکوک، از جهت زکات طلای مسکوک بررسی نمیشوند. اگر دارایی برای تجارت باشد، عنوان مالالتجاره باید جداگانه بررسی شود.
اما در فتوای دارالافتای اردن، طلای نگهداریشده برای پسانداز یا تجارت با تحقق شرایط مشمول است. بنابراین، نمیتوان معافیت شمش در یک مبنا را به همه تعمیم داد.
طلای هدیه، ارث و مهریه
در فتوای ابنباز، زیورآلاتی که زن پیش یا پس از ازدواج هدیه گرفته، با تحقق شرایط، متعلق به خود او و موضوع تکلیف اوست. بنابراین، هدیه بودن در این فتوا معافیت مستقل ایجاد نمیکند.
دارالافتای مصر نیز مهریه نقدیِ دریافتشده را با شرایطی مانند نصاب و گذشت سال قمری بررسی میکند. این پاسخ درباره مهریه نقدی است و نباید خودکار به مهریه وصولنشده یا هر نوع طلای ارثی تعمیم یابد.
موجودی طلافروشان و تفاوت زکات طلا با مالالتجاره
«مالالتجاره» مالی است که برای کسب و تجارت نگهداری میشود. آیتالله سیستانی برای سرمایه تجاری واجد شرایط، پرداخت یکچهلم را بنا بر احتیاط واجب بیان میکند. پس نداشتن زکاتِ طلای مسکوک، لزوماً بهمعنای نبودن تکلیف از عنوان تجاری نیست.
دارالافتای اردن نیز ۲۸۹۸، کالاهای آماده فروش را با ارزش روز پایان سال ارزیابی میکند. در این فتوا، کاهش سود یا زیان تجاری بهتنهایی موجب معافیت موجودی واجد نصاب نمیشود.
نحوه محاسبه زکات طلا با مثال

در این قسمت، یک مثال کامل بههمراه انواع مواردی که باعث ایجاد شک و شبهه میشوند را بررسی میکنیم.
تعیین وزن، عیار و مقدار طلای مشمول
برای محاسبه بر مبنای طلای خالص، وزن طلا را در عیار آن ضرب و بر ۲۴ تقسیم کنید. وزن سنگ و اجزای غیرطلایی را نباید بدون بررسی، وزن طلا محسوب کرد.
برای مثال، اگر ۱۰۰ گرم طلای ۱۸ عیار دارید و مرجع شما نیز عیار ۱۸ را مبنای محاسبه قرار داده، نیازی به تبدیل نیست. اما اگر مبنای نصاب روی عیار ۲۴ باشد:
۱۰۰ × ۱۸ ÷ ۲۴ = ۷۵
یعنی ۱۰۰ گرم طلای ۱۸ عیار معادل ۷۵ گرم طلای ۲۴ عیار است. حال اگر مبنای نصاب، ۶۵ گرم طلای ۲۴ عیار باشد، پرداخت زکات بر شما واجب است. اگر هم مبنای نصاب ۶۵ گرم طلای ۱۸ عیار باشد، باز هم با داشتن ۱۰۰ گرم مشمول پرداخت میشوید.
محاسبه ۲.۵ درصد و جلوگیری از اشتباه درصدی
با فرض تعلق زکات طبق مبنای مشخصشده، مقدار مشمول را بر ۴۰ تقسیم کنید. ضرب در «۲.۵» نیز اشتباه است؛ ضریب درست «۰.۰۲۵» یا «۲.۵ ÷ ۱۰۰» است.
اگر ۱۰۰ گرم طلای ۱۸ عیار مشمول پرداخت شود: ۱۰۰ × ۲.۵ ÷ ۱۰۰ = ۲.۵ گرم. سپس باید ۲.۵ گرم را در قیمت طلای ۱۸ عیار روز ضرب کنید. اگر قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار ۲۵ میلیون تومان باشد، ۶۲,۵۰۰,۰۰۰ باید زکات بپردازید.
اگر ۷۵ گرم طلای ۲۴ عیار مشمول پرداخت شود: ۷۵ × ۲.۵ ÷ ۱۰۰ = ۱.۸۷۵ گرم. سپس ۱.۸۷۵ گرم را باید در قیمت طلای ۲۴ عیار روز ضرب کنید. اگر قیمت هر گرم طلای ۲۴ عیار ۳۲ میلیون تومان باشد، باید ۶۰,۰۰۰,۰۰۰ زکات بپردازید.
زکات طلا را چگونه و به چه کسی پرداخت کنیم؟

پس از مشخصشدن میزان و مقدار پرداخت، سؤال بعدی این است که به چه کسی باید این زکات را پرداخت کنیم. علاوهبر فرد، نحوه پرداخت بهصورت نقدی یا پرداخت بهشکل خود طلا نیز جای بحث دارد.
پرداخت از خود طلا یا معادل نقدی آن
در مسئله ۹۲۹ آیتالله سیستانی، پرداخت پولی معادل ارزش زکات واجب، با شرایط بیانشده پذیرفته شده است. دارالافتای اردن نیز پرداخت از طلای پساندازی یا ارزش نقدی آن را مطرح میکند. بنابراین، باید فتوای مورد پیروی مشخص باشد.
مصارف زکات و شرایط دریافتکننده
در توضیحالمسائل آیتالله سیستانی، هشت مصرف مطرح شده است: فقیر، مسکین، کارگزار زکات، تألیف قلوب، آزادکردن برده، بدهکار واجد شرایط، راه خدا و مسافر درراهمانده. هر عنوان، شرایط مخصوص خود را دارد. صرف نیازمند بودن یا انجام کار خیر، جای بررسی شرایط شرعی را نمیگیرد.
پرداخت به بستگان یا از طریق خیریه
طبق مسئله ۹۹۴ آیتالله سیستانی، نمیتوان هزینه واجب افراد تحت تکفل، مانند فرزند یا والدین واجد شرایط نفقه، را از زکات پرداخت کرد. بااینحال، پرداخت از عنوان دیگری مانند بدهکاری واجد شرایط، حکم جداگانه دارد. پس نسبت خانوادگی بهتنهایی برای جواز یا منع کافی نیست.
درباره خیریه، باید روشن باشد که مؤسسه پول را بهعنوان وکیل دریافت میکند و به مصرف مجاز میرساند. امکان وکیلکردن دیگری در مسئله ۱۰۱۱ آمده است. این حکم، تأیید صلاحیت همه خیریهها نیست.
نیت، زمان پرداخت و پرداخت توسط همسر یا وکیل
در مسائل ۱۰۰۸ تا ۱۰۱۱ آیتالله سیستانی، نیت پرداخت و تعیین نوع زکات توضیح داده شده است. همچنین، تأخیر بدون عذر پس از فرا رسیدن زمان پرداخت مجاز نیست؛ هرچند کنارگذاشتن مال و تأخیر با غرض عقلایی، شرایط جداگانهای دارد.
در فتوای ابنباز، مسئولیت زکات طلای زن بر عهده خود اوست. شوهر یا شخص دیگر میتواند با اجازه او پرداخت کند.
تکلیف زکات پرداختنشده سالهای گذشته
در فتوای ابنباز درباره زیورآلات، میان اطلاع داشتن از وجوب و ناآگاهی از آن تفاوت گذاشته شده است. اگر زن حکم را میدانسته و پرداخت نکرده، جبران سالهای گذشته لازم دانسته شده است. در همان پاسخ، برای کسی که تازه از حکم آگاه شده، گفته شده تنها سال زکات سال آخر را باید بپردازد.
این پاسخ، فتوای مشخص ابنباز است و نباید به همه مراجع و مذاهب تعمیم داده شود. برای تعیین بدهی گذشته، نخست باید معلوم شود در هر سال، طبق مبنای فرد، اصل وجوب تحقق داشته است یا نه.
تفاوت زکات و خمس طلا چیست؟
در فتوای مراجع گفته شده که اگرچه برخی از اموال طلا مشمول ذکات نمیشوند، اما ممکن است مشمول پرداخت خمس باشند.
در احکام آیتالله سیستانی، خمسِ درآمدِ باقیمانده پس از مخارج سال، یکپنجم یا ۲۰ درصد است. زکات طلای مسکوک، موضوع و شرایط دیگری دارد و نرخ آن یکچهلم است. بنابراین، سال خمسی و شرایط زکات را نباید بهجای یکدیگر به کار برد.
آیتالله خامنهای نیز درباره سکههای بهار آزادی گفته است اگر از درآمد بین سال خریداری شده، سرسال خمسی خمس دارد.
واژگان و عباراتی که درباره زکات طلا باید بدانید

در رسالهها و پاسخهای شرعی، اصطلاحاتی وجود دارد که دانستن معانی آنها، فهم شرایط و محاسبه زکات را آسانتر میکند. در ادامه، عبارتهای مهم این موضوع را به زبان ساده توضیح دادهایم:
- زکات: پرداخت شرعیِ بخشی از اموال معین که با تحقق شرایط، باید به مصارف مشخص برسد.
- زکات مال: زکاتی که به داراییهای واجد شرایط تعلق میگیرد؛ موضوع این مقاله همین نوع زکات است.
- خمس: به معنی یکپنجم؛ تکلیفی مالی با موضوعات و شرایط مستقل که نباید با زکات اشتباه گرفته شود.
- وجوب زکات: واجبشدن پرداخت زکات؛ یعنی با فراهمشدن شرایط، پرداخت آن تکلیف شرعی فرد باشد.
- تعلق زکات: برقرارشدن حکم زکات نسبت به یک مال. زمان تعلق و زمان پرداخت ممکن است در احکام جدا بررسی شوند.
- مال زَکَوی: مالی که موضوع احکام زکات است؛ مشمولشدن آن به وجود شرایط لازم بستگی دارد.
- نِصاب یا حد نصاب: حداقل مقدار یا ارزش تعیینشده برای یک مال که با تحقق سایر شرایط، زکات آن واجب میشود.
- نصاب اول و نصاب بعدی: نخستین حد لازم برای تعلق زکات و مقدارهای افزایشی بعد از آن؛ این تقسیم در برخی روشهای محاسبه کاربرد دارد.
- عَفوِ بین دو نصاب: مقداری که میان دو نصاب قرار دارد و طبق حکم مربوط، زکات جداگانهای به آن تعلق نمیگیرد.
- رُبعالعُشر: یکچهارمِ یکدهم؛ یعنی یکچهلم یا ۲.۵ درصد. برای محاسبه، مقدار مشمول را بر ۴۰ تقسیم میکنند.
- حَول: یک سال؛ در بحث زکات معمولاً منظور سال قمری است.
- حَوَلانِ حول: گذشتن سال مقرر بر مال، با شرایطی که مرجع یا مذهب مربوط تعیین کرده است.
- نَقدَین: در اصطلاح فقهی، طلا و نقره؛ منظور از این عبارت صرفاً پول نقد امروزی نیست.
- طلای مسکوک: طلایی که به شکل سکه ضرب شده است. مسکوکبودن بهتنهایی به معنی پول رایجبودن نیست.
- رواج معامله: در احکام مورد بحث، استفاده از سکه بهعنوان پول در دادوستد؛ نه صرفاً خریدوفروش آن بهعنوان کالا.
- حُلی یا حُلِیّ: زیورآلات، مانند انگشتر، گردنبند، دستبند و گوشواره.
- حُلیِ مُعَدّ للاستعمال: زیورآلاتی که برای استفاده و زینت شخصی آماده یا نگهداری میشوند.
- طلای مُعَدّ للادّخار: طلایی که برای پسانداز و نگهداری ثروت کنار گذاشته شده است.
- مالالتجاره یا عُروضالتجاره: اموال و کالاهایی که برای تجارت و فروش نگهداری میشوند؛ مانند موجودی تجاری طلافروشی.
- ذِمّه: مسئولیت و تعهد شرعی شخص. «زکات بر ذمه اوست» یعنی تکلیف پرداخت هنوز بر عهده او باقی مانده است.
- مثقال شرعی و مثقال صیرفی: دو واحد وزن متفاوت. مثقال صیرفی همان مثقال بازاری است؛ این دو را نباید بدون توجه به مبنای تبدیل، یکسان گرفت.
- دینار و درهم: در متون فقهی این موضوع، بهترتیب سکه تاریخی طلا و نقره؛ منظور لزوماً ارزهای امروزیِ همنام نیست.
- اِخراج یا اَدای زکات: پرداخت زکات و انجام تکلیف مربوط به آن.
- عَزل زکات: جداکردن و مشخصکردن مقدار زکات از دارایی؛ این کار با تحویل آن به دریافتکننده یکسان نیست.
- نیّت زکات: قصد اینکه مال پرداختی بابت زکات باشد.
- مُستحق زکات: شخص یا موردی که طبق ضوابط شرعی، شرایط دریافت یا مصرف زکات را دارد.
- مصارف زکات: مواردی که شرع اجازه داده زکات در آنها هزینه شود.
- عامِلین زکات: افرادی که با شرایط و مجوز معتبر، مسئول جمعآوری یا اداره امور زکات هستند.
- مؤلَّفة قلوبُهم: گروهی که پرداخت زکات به آنان برای جلب یا تقویت گرایش به اسلام و اهداف مرتبطِ مقرر در فقه مطرح شده است.
- فیالرِّقاب: یکی از مصارف زکات در متون فقهی، مربوط به آزادکردن بردگان با شرایط خاص.
- غارِمین: بدهکارانی که با شرایط تعیینشده، میتوان از زکات برای پرداخت بدهی آنها استفاده کرد.
- تَملیک: مالککردن شخص دیگر؛ مثلاً انتقال مال زکات به مالکیت دریافتکننده، در مواردی که این شرط لازم است.
- وَکیل در پرداخت: شخص یا نهادی که از طرف صاحب مال مأمور پرداخت زکات میشود.
سؤالات متداول
عدد مشترکی برای تمام مبانی وجود ندارد. دارالافتای اردن ۸۵ گرم طلای ۲۴ عیار را بیان میکند؛ در رساله آیتالله سیستانی، نصاب طلای مسکوک ۲۰ مثقال شرعی است. نوع طلا و سایر شرایط نیز باید بررسی شوند.
۱۰۰ گرم طلای ۱۸ عیار، ۷۵ گرم طلای خالص دارد. با فرض اینکه تنها دارایی مورد محاسبه همین طلا باشد، در مبنای نصاب ۸۵ گرم خالص اسلام سنی به نصاب نمیرسد. اما در نصاب ۶۵ گرم اسلام شیعی، به نصاب میرسد و ۲.۵ درصد آن به قیمت روز طلا باید پرداخت شود.
اختلافنظر است. دارالافتای مصر زیورآلات زن را معاف میداند، اما ابنباز با تحقق نصاب و سال، پرداخت را لازم میشمارد. برای پیروان آیتالله سیستانی، زیورآلات غیرمسکوک زکات طلا ندارند.
طبق پاسخ رسمی دفتر آیتالله سیستانی، خامنهای و مکارم شیرازی، زکات ندارد. این پاسخ درباره زکات است و بهتنهایی تکلیف خمس یا عنوان مالالتجاره را مشخص نمیکند.
در محاسبه دارالافتای اردن، نرخ بر مجموع مال واجد شرایط اعمال میشود. در نظر آیتالله سیستانی، نصابهای مرحلهای طلا نیز باید رعایت شوند. بنابراین، عبارت «فقط مقدار بالاتر از نصاب» پاسخ دقیقی برای این دو روش نیست.
جمعبندی
زکات طلا به رسیدن دارایی به حد نصاب و برقراربودن سایر شرایط شرعی بستگی دارد؛ صرف داشتن طلا کافی نیست. در دیدگاه مراجع شیعه بررسیشده، زکات طلا به سکهای تعلق میگیرد که بهعنوان پول رایج استفاده شود؛ بنابراین، زیورآلات معمولی و سکههای امروزی مشمول این حکم نیستند.
میان فقهای اهل سنت، درباره زکات طلای زینتی، مقدار نصاب و تأثیر بدهی اختلافنظر وجود دارد. میزان زکات در موارد مشمول، یکچهلم یا ۲٫۵ درصدِ مبلغ یا مقدار مشمول زکات است. برای محاسبه و پرداخت، باید عیار طلا، مدت مالکیت و نظر مرجع تقلید یا مذهب فقهی خود را در نظر بگیرید.








لطفا در صورت مشاهده دیدگاههای حاوی توهین و فحاشی یا خلاف عرف جامعه با گزارش سریع آنها، به ما در حفظ سلامت بستر ارتباطی کاربران کمک کنید.