یک ماه بدون اینترنت؛ روایتی از طولانیترین دوره انزوای دیجیتال در ایران
یک ماه از قطعی سراسری اینترنت گذشت؛ نزدیک به ۷۰۰ ساعت خاموشی دیجیتال که نه تنها برای کسب و کارها بلکه برای افراد عادی هم سخت گذشت. دسترسی به اینترنت جهانی در ۹ اسفند در شرایطی قطع شد که خرداد، دی و بهمن ماه نیز طعم تلخ آن را چشیده بودیم. در این گزارش، تلاش کردهایم مشکلات ناشی از این خاموشی را بررسی کنیم و ببینیم چه زمانی اینترنت ایران وصل میشود.
اقتصاد دیجیتال و کسبوکارهای اینترنتی
میتوان گفت تقریباً همه کسبوکارها در سال ۱۴۰۴ به خاطر اینترنت، تورم و جنگ تحت فشار بودند. در این میان، کسب و کارهای حوزه اقتصاد دیجیتال به دلیل وابستگی به اینترنت به شدت متضرر شدند. برخی از این کسب و کارها در شرایط اقتصادی سخت ایران در حال تلاش برای حفظ بقای خودشان بودهاند و این روزها که با کاهش شدید درآمد دست و پنجه نرم میکنند تا مرز «ورشکستگی» نیز پیش رفتهاند.
طبق گزارش زومیت، احسان چیتساز، معاون برنامهریزی وزارت ارتباطات، در بهمن ماه اعلام کرد که نبود اینترنت روزانه ۲ هزار میلیارد تورمان خسارت به اقتصاد ایران وارد میکند.
در همان دوره قطعی قبل، شرکتهای بزرگی همچون دیجی کالا، ایرانسل و همراه اول نیز از تبعات قطعی اینترنت در امان نماندند و افت شدید درآمد را تجربه کردند. گفته شده است که شرکت ملی پست نیز با کاهش ۴۰ درصدی ترافیک مرسولات مواجه و ۵۰۰ میلیارد تومان از میزان درآمدش کاسته شده بود.
سیتنا در گزارشی اعلام کرد که در هفتههای اخیر و با اعمال محدودیتهای اینترنتی ناشی از جنگ، بسیاری از کاربران در پیامها و گزارشهای خود از افزایش تعدیل نیرو در شرکتهای مختلف، بهخصوص در بخش فناوری اطلاعات و استارتاپها خبر دادهاند؛ موضوعی که نگرانیها درباره آینده اشتغال در این حوزه و معیشت خانوادهها را بیشتر کرده است.
بررسی این گزارشها نشان میدهد که محدودیتهای اینترنتی، بهویژه برای کسبوکارهایی که به بسترهای آنلاین، ارتباطات بینالمللی و خدمات مبتنی بر اینترنت وابسته هستند، عملاً به کاهش درآمد، توقف پروژهها و در نهایت تعدیل نیروی انسانی منجر شده است. این در حالی است که همزمان، شرایط جنگی و فشارهای اقتصادی نیز بر دوش شرکتها سنگینی کرده و تصمیمگیری برای حفظ نیروها را دشوارتر از گذشته کرده است.
ظهور اینترنت پرو بعد از سیمکارت سفید
طبق آمار نت بلاکس، اینترنت صد در صد قطع نیست و همچنان یک درصد دسترسی وجود دارد. علاوه بر دسترسی که از طریق سیمکارتها و آیپیهای سفید برای افراد و کسبوکارهای خاص فراهم شده است، به گفته وزارت ارتباطات، دهها هزار پایانه استارلینک فعال نیز در کشور وجود دارد.
در همین حال، طرحی با نام اینترنت پایدار سازمانی یا «اینترنت پرو» در دستور کار اپراتورها قرار گرفته است. براساس گزارش خبرآنلاین، در حال حاضر سه اپراتور همراه اول، ایرانسل و رایتل مجاز به ارائه سرویسی شدهاند که به کسب و کارهای دیجیتال دارای مجوز پس از احراز هویت امکان دسترسی به اینترنت بینالملل را فراهم میکند. ظاهرا از هفته گذشته، پیامک فعالسازی این سرویس در حال ارسال برای واجدین شرایط است.
همزمان با این مساله، تبلیغاتی در تلگرام با عنوان «فروش اینترنت بدون فیلتر» دست به دست میشود. به گفته خبرآنلاین، ابتدا این تبلیغ به سایر تبلیغات در زمانهای محدودیت اینترنت شباهت داشت؛ اما بررسیهای انجامشده نشان میدهد که این سرویس توسط یکی از اپراتورهای بزرگ کشور به فروش میرسد.
نکته قابلتوجه دیگر این است که طبق اطلاعات گفتهشده، سرویس اینترنت پرو ترافیک اینترنت بدون فیلتر را برای هر گیگابایت با ۸هزار تومان ارائه میدهد، درحالیکه برای ترافیک سایتها و سرویسهای فیلترشده، قیمت هر گیگابایت ۴۰هزار تومان است.
دسترسی برخی از دانشگاهها و فعالان اقتصادی به اینترنت
در حالی که اکثریت مردم و کسبوکارهای عادی از دسترسی به اینترنت جهانی محروم هستند، مجوز اتصال برخی از دانشگاهها، کسبوکارهای خاص و تجار به اینترنت صادر شده است.
برای مثال، به نقل از سیتنا، مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا) دانشگاه صنعتی شریف از امکان دسترسی اساتید این دانشگاه به اینترنت بینالملل در مکانهای خاص خبر داد. وی گفت:
برای کارهای ضروری، در حال حاضر مسیری برای دسترسی به اینترنت در محل خاصی ذیل معاونت پژوهشی فراهم شده که بهصورت حضوری و با هماهنگی معاون پژوهشی دانشگاه قابل استفاده است. اساتید میتوانند با این معاونت ارتباط بگیرند و دانشجویانی که نیاز ضروری و فوری دارند، میتوانند با استادشان در میان بگذارند.
در این میان، برخی از سازمانها همچون سازمان نظام صنفی رایانهای تهران دسترسی فوری به اینترنت برای اعضای خودشان را از شورای عالی امنیت طلب کردهاند. این سازمان متعهد شده است که به شرکتهای عضو این سازمان در محلی تعیین شده و در چارچوب ضوابط و با رعایت کامل ملاحظات مرتبط با منافع و امنیت ملی اینترنت ارائه بدهد.
به گفته فرشید شکرخدایی، رئیس کمیسیون سرمایهگذاری اتاق ایران، اینترنت کسبوکارها نیز به تدریج در حال بازشدن است. برخی از تجار دارای کارت بازرگانی اکنون میتوانند با پر کردن تعهدنامه و مراجعه حضوری به اتاق بازرگانی تهران و سایر استانها به صورت محدود و صرفاً در محل ساختمان مذکور از اینترنت بینالملل استفاده کنند.
گزارش ایسنا نیز حاکی است اگرچه گوشیهای همراه تجار هنوز به اینترنت بینالملل متصل نیستند، اما مرکز ملی فضای مجازی هفته گذشته فرمهایی را منتشر کرده تا شرکتها بتوانند اسامی کارکنان خود را به همراه شماره تماس و نامه رسمی برای باز کردن اینترنت کسبوکارها ارائه دهند.
افت شدید ترافیک در روزهای خاموشی اینترنت
با وجود قطع اینترنت بینالمل، شبکه داخلی هنوز در دسترس است، اگرچه گاهی اختلالاتی نیز گزارش میشود. بعد از جنگ ۱۲ روزه و وقایع دیماه، بسیاری از کسبوکارهای آنلاین سرورهای خود را به داخل منتقل کردهاند تا در صورت قطعی اینترنت، دسترسی کاربران فعال بماند. اما نکته جالب توجه اینجاست که در دوران خاموشی اینترنت، حتی ترافیک شبکه داخلی هم تحتتأثیر قرار میگیرد.
زومیت در یک گزارش از کاهش بیسابقه ترافیک اینترنت خبر داده است؛ آن هم در تعطیلات نوروزی که باید شاهد اوج مصرف اینترنت بین کاربران باشیم. طبق دادهی سایت IRIX، مصرف روزانه داده در روزهای سوم تا هفتم فروردین ۱۴۰۵ حتی به ۴.۵ ترابیت هم نرسیده است.
تلاش بیحاصل برای وصل شدن
محدودیت دسترسی به اینترنت بینالملل باعث شده است بازاری زیرزمینی از فروشندگان، واسطهها و کانالهای تلگرامی شکل بگیرد که دسترسی به اینترنت را با قیمتهای بسیار بالا عرضه میکنند؛ بازاری زیرزمینی که عملا به «بازار سیاه ویپیان» تبدیل شده است.
یک کارشناس شبکه در گفتوگو با اقتصادآنلاین توضیح داد که در حال حاضر تنها چند مسیر محدود برای دسترسی به اینترنت جهانی وجود دارد و همین موضوع باعث شده دسترسی واقعی به اینترنت به شدت کمیاب و گران شود. به گفته او برخی دیتاسنترهای داخل کشور هنوز به اینترنت بینالملل متصل هستند، هرچند این دسترسی بسیار محدود است و در مواردی به واسطه شرایط خاص شبکه یا حتی رانت ایجاد شده است.
با این حال، او تأکید میکند که برای کاربران عادی تقریبا هیچ روش پایدار و قابل اتکایی وجود ندارد و بسیاری از روشهایی که در شبکههای اجتماعی تبلیغ میشوند در عمل کارایی ندارند.
نمونههایی از اطلاعیههای منتشر شده در کانالهای فروش ویپیان نشان میدهد که قیمت سرورهایی که از IPهای متصل به اینترنت جهانی استفاده میکنند، تا همین چند روز پیش حدود ۱۱ میلیون تومان بوده، اما در مدت کوتاهی به حدود ۸۰ میلیون تومان و حتی ۱۴۰ میلیون تومان رسیده است.
در همین حال، قیمت بستههای ویپیان نیز به ارقام قابل توجهی رسیده است. برای مثال، برخی فروشندگان برای یک گیگابایت ترافیک حدود یک میلیون تومان دریافت میکنند.
کلاهبرداری در بازار سیاه اینترنت
افزایش شدید تقاضا برای دسترسی به اینترنت در کنار نبود نظارت باعث شده بازار ویپیان به بستری برای کلاهبرداری نیز تبدیل شود. در شرایط فعلی برخی فروشندگان از وضعیت ایجاد شده سوءاستفاده میکنند و پس از دریافت پول، کاربران را بلاک میکنند یا سرویسهایی ارائه میدهند که عملا کار نمیکند. در برخی موارد نیز کانفیگهایی که قبلا فعال بودهاند دوباره فروخته میشوند، در حالی که دیگر امکان اتصال ندارند.
در این میان، یکی از رایجترین ادعاهایی که در بازار ویپیان مطرح میشود فروش سرویسهایی با عنوان «کانفیگ استارلینک» است. به گفته این کارشناس، تقریبا ۹۹ درصد سرویسهایی که با عنوان کانفیگ استارلینک فروخته میشوند، در واقع هیچ ارتباطی با این شبکه ماهوارهای ندارند.
او توضیح میدهد که چیزی به نام کانفیگ استارلینک اساسا وجود ندارد و بیشتر سرویسهایی که با این نام عرضه میشوند، تنها ویپیانها یا تانلهای معمولی هستند که با هدف جذب مشتری به این شکل تبلیغ میشوند.
ناگفته نماند که در خبری از خبرگزاری فارس که دو روز پیش منتشر شده است، نیروی انتظامی استان یزد محلهای استفاده از تجهیزات استارلینک در این استان را شناسایی و ۶۱ حساب بانکی مرتبط با متهمان را نیز مسدود کرده است. این مساله به خوبی خطرات استفاده از استارلینک در ایران را گوشزد میکند.
همچنین، در شرایط فعلی بسیاری از کاربران به ناچار به نصب برنامهها و نرمافزارهای گوناگون روی دستگاههای خود روی میآورند. این جستجوی ناامیدانه برای اتصال، گاهی آنها را به سمت دانلود و نصب اپلیکیشنهایی سوق میدهد که از منابع نامعتبر تهیه شدهاند؛ غافل از اینکه بسیاری از این برنامهها میتوانند حاوی بدافزار باشند. نصب این نرمافزارهای آلوده، علاوه بر ایجاد اختلال در عملکرد دستگاه، خطرات جدی برای اطلاعات حساس کاربران، از جمله رمزهای عبور، اطلاعات بانکی و دادههای شخصی به همراه دارد و میتواند منجر به سوءاستفادههای گسترده شود.
آسیبپذیری اکوسیستم ارزهای دیجیتال
همه ما میدانیم که نبود اینترنت برای اکوسیستم ارزهای دیجیتال ایران چه معنایی دارد. بازار کریپتو مانند سیستم بانکی متمرکز نیست که بتوان آن را از بازار جهانی جدا کرد. بلاک چین بستر غیرمتمرکز بازار ارزهای دیجیتال است که تنها و تنها با اینترنت بینالملل دسترسیپذیر است.
محسن غلامی، مدیر عامل ایران اکسچنج در گفتوگو با ارزدیجیتال گفت که از زمان قطعی گسترده اینترنت، حجم معاملات رمزارزی در این صرافی بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته است.
غلامی با تاکید بر اینکه اینترنت برای کسب و کارهای فین تک همچون اکسیژن حیاتی است، افزود:
با احتمال بسیار بالا، بازار کریپتوکارنسی در ایران با ضربهای جدی روبه رو خواهد شد؛ خروج سرمایه از بازار رمزارزها، ریزیش کاربران، تعدیل گسترده پرسنل و ورشکستگی صرافیها باتوجه به ادامهدار شدن شرایط محتمل خواهد بود.
ایمان مشعلچیان، مدیر ارشد مارکتینگ صرافی آبان تتر نیز در مصاحبه با ارز دیجیتال نسبت به نابودی کسبوکارهای آنلاین و بهخصوص صنعت ارزهای دیجیتال ایران با ادامه قطع اینترنت هشدار داد و حوزه رمزارز را آسیبپذیرتر از سایر بخشها دانست:
این شرایط نه فقط برای صرافیهای رمزدارایی بلکه برای همه بیزنسهای آنلاین داخل ایران، استارتاپها و SMEها غیرقابل تحمل است. اینترنت، پاشنه آشیل این بیزنسهاست و همیشه دقیقا از همین ناحیه هم مورد حمله قرار میگیرند. صرافیهای ارز دیجیتال از این نظر بسیار آسیبپذیرتر هستند چون همه بیزنس بر بستر بلاکچین تعریف شده و عدمدسترسی به اینترنت بینالملل نه تنها شاهرگ حیاتی را قطع میکند، بلکه به مرور و با طولانی شدن این اوضاع، لطمه بسیار جدی به اعتماد کاربران خواهد زد. جمع این دو مسیر، به جای خوبی منجر نمیشود!
مشکلات پیشبینینشده؛ حذف خودکار اکانتهای تلگرام
در آستانه یکماهگی قطع اینترنت بودیم که پیامی در کانالهای تلگرامی متعلق به کاربران ایرانی توجهها را به خود جلب کرد. در کانالهایی که مالکان آنها (Owner) نتوانسته بودند در این مدت اکانت تلگرام خود را آنلاین کنند، پیامی مشاهده شد مبنی بر اینکه اگر آن فرد تا چند روز دیگر به تلگرام خود متصل نشود، مالکیت کانال را از دست خواهد داد.
همچنین، اکانت کاربران عادی هم در خطر حذفشدن قرار گرفته است، چراکه تلگرام بهصورت خودکار پس از ۶ ماه آنلایننشدن، اکانت را حذف میکند، اما بسیاری از کاربران این بازه را در تنظیمات تلگرام خود به یک ماه (حداقل مدت) کاهش دادهاند.
از این رو، کاربران ایرانی تلگرام پس از قطع اینترنت و عدم دسترسی به حسابشان، نگرانی دیگری بر دغدغههایشان افزوده شده و اکنون نگران حذف شدن اکانت یا از دست دادن مالکیت کانالهای خود شدهاند. در همین حال، گزارشهایی منتشر شده است مبنی بر اینکه پاول دوروف، مالک تلگرام، گفته است که اکانتهای کاربران ایرانی حذف نخواهد شد.
به دلیل بروز جنگ و قطعی گسترده اینترنت در ایران، حذف شدن حساب کاربری بعد از مدت معینی آنلاین نشدن، شامل کاربران ایرانی نخواهد شد..
ناگفته نماند، پس از انتشار این خبر، گزارشهایی نیز در رسانههای ایرانی منتشر شده که گفتهاند انتساب این اظهارات به مالک تلگرام نادرست است و هیچ منبع معتبری چنین خبری را منتشر نکرده است.
اینترنت چه زمانی وصل میشود؟
هنوز مشخص نیست که چه زمانی قرار است مردم به اینترنت جهانی متصل شوند و هیچ مقام مسئولی تاکنون در مورد زمان دقیق آن اظهار نظر نکرده است. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، تأکید کرده است که اختیار تصمیمگیری در مورد قطع و وصل شدن اینترنت با دولت نیست، بلکه این کار زیر نظر نهادهای امنیتی انجام میشود. بنابراین، زمان وصل شدن اینترنت طبق صلاحدید سیاستگذاران حوزه امنیت تعیین میشود.
طبق گزارشی از دیجیاتو، سخنگوی دولت در نشست خبری اخیر خود اظهار کرده بود که شرایط امنیتی و لزوم حفظ جان شهروندان ایجاب می کند که اینترنت قطع شود و همه باید تبعیت کنیم.
بر همین اساس، پیشبینی بیشتر کارشناسان این است که تا پایان جنگ خبری از اینترنت بینالملل نخواهد بود.
جمعبندی
این روزها، در حال سپری کردن طولانیترین دوره قطعی اینترنت در تاریخ ایران هستیم و هنوز خبری از زمان وصل شدن در میان نیست. آنچه واضح است این است که اینترنتی که نیازی حیاتی و حقی طبیعی برای مردم و کسبوکارها محسوب میشود، اکنون به یک رویای دستنیافتنی تبدیل شده است.
این انزوای دیجیتال، نه تنها چرخهای اقتصادی را کند کرده، بلکه ارتباطات انسانی و دسترسی به دانش جهانی را نیز مختل نموده و جامعه را در برابر بسیاری از فرصتهای حیاتی، نادیده گرفته است. امید است با درک این ضرورت، هرچه سریعتر شاهد بازگشت اینترنت پایدار و فراگیر به زندگی روزمره مردم ایران باشیم.
لطفا در صورت مشاهده دیدگاههای حاوی توهین و فحاشی یا خلاف عرف جامعه با گزارش سریع آنها، به ما در حفظ سلامت بستر ارتباطی کاربران کمک کنید.